travelmag
travelmag
  • Click để copy

Lộ trình tiến tới đô thị di sản của Đà Lạt

Trước mắt, Đà Lạt cần bảo vệ và phát huy 3 giá trị cốt lõi là giá trị về khí hậu cảnh quan thiên nhiên, quỹ di sản kiến trúc công trình và giá trị văn hóa - con người Đà Lạt.

Mỗi một đô thị lại có một lịch sử ra đời khác nhau. Theo đó, nhiều thành phố ở Việt Nam sinh thành và phát triển theo lộ trình “từ làng lên phố”. Thế nhưng Đà Lạt lại vô cùng khác. Ngay từ ngày hình thành, nó đã được kiến tạo bởi ý tưởng về một đô thị xác định rõ công năng với sự hoạch định quy mô, quy hoạch, kiến trúc bài bản. Đô thị này được hình thành dựa trên các yếu tố tiên quyết như tài nguyên thiên nhiên, với núi rừng hùng vĩ, bầu khí hậu mát mẻ, một ốc đảo khác biệt giữa vùng nhiệt đới. Từ đó, Đà Lạt được xác định từ đầu và xuyên suốt là một thành phố phục vụ nghỉ mát, nghỉ dưỡng. Người Pháp cũng muốn và đã tạo nên một phố thị mang dáng dấp châu Âu ngay giữa vùng Á Đông nhằm giúp những người da trắng thực dân khuây khỏa phần nào nỗi nhớ “mẫu quốc”. Điều này vô tình quyết định hình thái cấu trúc không gian, thể loại và kiến trúc đô thị.

Từng là tác phẩm của các kiến trúc sư lừng danh, những người mang khát vọng kiến tạo, thành phố Đà Lạt đã được quy hoạch chi tiết qua các thời kỳ, những bản quy hoạch được điều chỉnh và tôn trọng. Các viên Toàn quyền Đông Dương như P.Đu-me (Paul Doumer), G.Bi-a (Jean Baea), A.Xa-rô (Albert Sarraut) hay G.Đơ-cu (Jean Decoux) dù là phục vụ cho mục đích cai trị những cũng góp một phần nào đó quan trọng trong việc phát triển Đà Lạt trong thời kỳ đầu; từ đó đã tạo nên diện mạo của một đô thị “có một không hai” ở xứ nhiệt đới Việt Nam…

Đà Lạt - thành phố mộng mơ - một lần gặp gỡ, vạn lần nhớ thương. Ảnh: khachsan24h.com

Đà Lạt - thành phố mộng mơ - một lần gặp gỡ, vạn lần nhớ thương. Ảnh: khachsan24h.com

Như mẫu mực về các kiến tạo ra một đô thị độc đáo ở vùng Viễn Đông, Đà Lạt được gọi với nhiều mỹ danh như “vương quốc hoa”, “thành phố mộng mơ”, “thành phố trong rừng”… Phải chăng những tên gọi mỹ miều đó được xuất phát từ việc Đà Lạt có đồi thông và hoa, có những làn sương lãng đãng trên đồi cao lũng thấp, có dòng suối trong xanh, mặt hồ gợn sóng và nơi ấy có cả bầu không khí nhuốm vẻ u hoài. Và từ cái thơ mộng ấy, con người ta đã “nương theo” để kiến tạo một cách hòa hợp và dựng lên linh hồn của thành phố bằng giá trị kiến trúc.

Trước đó, để xây dựng Đà Lạt, Toàn quyền P.Đu-me (Paul Doumer) đã huy động nhiều nhà quy hoạch, giám sát mọi hoạt động. Ông ta muốn Đà Lạt phát triển là theo hướng một thành phố toàn diện, phù hợp với dáng dấp một đô thị vùng cao. Vào năm 1921, kiến trúc sư người Pháp nổi tiếng thế giới E.Ê-bra (Ernést Hébrard) được giao nhiệm vụ thiết lập đồ án quy hoạch Đà Lạt.

Men theo ý đồ của nhà cầm quyền đương thời, kiến trúc sư đã tập trung xây dựng vùng cư dân quanh các hồ. Theo đó, các khu hành chính, quân sự, bệnh viện, trường học, thao trường, đồn điền, khu nhà ở của người Âu, khu nhà ở của người Việt Nam, khu phát triển cho người Pháp, khu an dưỡng, khu chợ...

Làng Pháp gần một thế kỷ ở trung tâm Đà Lạt. Ảnh: VnExpress

Làng Pháp gần một thế kỷ ở trung tâm Đà Lạt. Ảnh: VnExpress

Sau Hébrard, còn có thêm đồ án của các kiến trúc sư Lu-ít G.P.Pi-nô (Louis G.P.Pino) (1933), Mông-đe (Mondet) (1940) rồi G.La-dít-ke (J.Lagisquet) (1942). Nhìn chung của các đồ án trên là tôn trọng thiên nhiên, cố gắng duy trì vẻ đẹp của cảnh quan. Và như vậy, từ một vùng rừng núi hoang dã, nhiều kiến trúc sư nổi tiếng thế giới thời đó đã thổi vào một linh hồn bằng hệ thống các công trình đạt đến độ hoàn mỹ, hoàn thiện.

Trải qua biết bao thời gian, đến nay, giới chuyên môn luôn nhận định, có một “bảo tàng” kiến trúc Pháp tại Đà Lạt quả là không nói quá. Từ mái nhà tranh đầu tiên đến 10 ngôi nhà gỗ theo kiểu vùng miền núi nước Pháp, năm 1930 Đà Lạt đã có đến 398 ngôi biệt thự đồ sộ bằng bê-tông cốt thép. Đến năm 1949, toàn thành phố đã có hơn 1.500 công trình, trong đó có hơn 1.000 biệt thự, dinh thự, trường học, nhà ga, thánh đường được xem là mẫu hình tiêu biểu của nền kiến trúc Pháp cuối thế kỷ 19.

Nét độc đáo của các công trình kiến trúc ở Đà Lạt chính không có biệt thự nào giống biệt thự nào. Mỗi một công trình đều mang một kiến trúc riêng, hoàn mỹ. Dẫu có trải qua biết bao thăng trầm lịch sử, dù có thêm nhiều công trình mới ra đời thì những công trình xây dựng này vẫn vẹn nguyên như thuở ban đầu.

Tu viện kiến trúc Pháp. Ảnh: VnExpress

Tu viện kiến trúc Pháp. Ảnh: VnExpress

Nhìn chung, các nhà – biệt thực – dinh thực ở Đà Lạt thời xưa đều có vườn hoa, các xad nhau, có tầm nhìn rất thoáng và hướng đẹp, nhìn ra rừng thông. Các công trình kiến trúc thường ẩn mình giữa đồi thông và chiều cao của công trình không vượt quá ba tầng bởi không muốn che khuất rừng cây và không gian đô thị…

Nói về những công trình kiến trúc ở Đà Lạt, kiến trúc Ngô Việt Thụ từng nói: “Nhà không thấy trọn, núi không thấy trọn, cảnh luôn ảo huyền. Thiên nhiên Đà Lạt thanh thoát và uyển chuyển, núi nặng mà thấy nhẹ. Thiên nhiên ấy phảng phất như nét vẽ thủy mặc, nét kiêu sa của nghệ thuật Á Đông. Quan điểm của tôi về sự tham gia của con người đối với Đà Lạt là kiến trúc phải đi theo thiên nhiên, không được phá vỡ bố cục của tạo hóa”. Và không gian Đà Lạt đã tạo nên và sở hữu một nỗi buồn trong lành. Dáng nét ảo huyền phảng phất ngay chính trên cái nền buồn lãng đãng mà kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính đã không ngần ngại dành cho hai chữ “đặc sản”. Đó là nỗi buồn sang trọng, đầy mỹ cảm được sinh thành từ cuộc hôn phối giữa thiên nhiên và bàn tay kiến tạo của con người…

Thế nhưng, theo thời gian, những cảm nhận về phố núi đó đang dần đổi thay. Vô hình chung nó lại trở thành một tiếng chuông báo động lo ngại về một Đà Lạt đang phát triển theo một lề lối rất khó kiểm soát.

Nhân định về thực trạng hiện thời, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng: “Quy mô của đô thị, độ mở rộng của nó cả chiều ngang, mật độ, khối tích, chiều cao... trở nên thách thức tế bào đô thị cũ và tạo nên sự thiếu gắn kết về không gian, đường nét, kiến trúc và cả về giao thông, thách thức sự cân bằng”.

Bất ngơ thu hút dòng vốn đầu tư của các đại gia bất địa ốc nên vô hình chung Đà Lạt đang phát triển nhanh mà không theo một quy hoạch cụ thể nào. Ảnh: CafeF

Bất ngơ thu hút dòng vốn đầu tư của các đại gia bất địa ốc nên vô hình chung Đà Lạt đang phát triển nhanh mà không theo một quy hoạch cụ thể nào. Ảnh: CafeF

Quả đúng như vậy, chỉ trong vòng vài chục năm qua, Đà Lạt phát triển rất nhanh, nhưng nó lại mang tính tự phát, trái ngược với sự phát triển nhanh mà thuận theo quy hoạch. Ở góc độ vi mô, các công trình cũ đang bị lấn chiếm, xen cấy nhiều công trình khác, làm tăng mật độ sử dụng đất, giảm cây xanh. Quỹ kiến trúc đô thị bị đe dọa nghiêm trọng. “Đà Lạt đang sở hữu một quỹ di sản đô thị và kiến trúc tập trung khá đồ sộ và cực kỳ quý giá nhưng nếu để sự xô bồ tràn lên, lấn át và thay thế sẽ là sự sai lầm đáng tiếc”, kiến trúc Đỗ Hữu Phú (trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) lên tiếng cảnh báo.

Quay lại với khái niệm đô thị di sản, dù Luật Di sản văn hóa chưa từng đề cập nhưng nói về vấn đề này, người ta vẫn thường nghĩ đến những đô thị được bảo tồn một cách có hệ thống các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể để ghi nhận sức nhắc nhở sâu sắc về lịch sử. Vì thế, khi nhắc đến đô thị di sản Đà Lạt, điều mọi người quan tâm nhất vẫn là hệ thống kiến trúc. Thế nhưng, Đà Lạt đâu chỉ có mỗi kiến trúc, hay nói cách khác thì Đà Lạt còn có nhiều thứ hơn cả kiến trúc.

Theo phân tích của kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính: “Chính tài nguyên thiên nhiên và quỹ kiến trúc đô thị vô song ấy đã thúc đẩy và gạn lọc ra một lối sống, có thể nói, một dạng văn hóa thị thành đặc trưng”. Tuy nhiên, hiện tại những giá trị này lại đang bị “xói mòn” bởi nhiều lẽ, mà giá trị nhân văn là một khái niệm trừu tượng và cách bảo tồn hệ giá trị này phải là kiểu bảo tồn đặc biệt. Môi trường tự nhiên với hệ thống cảnh quan thiên tạo và quỹ công trình kiến trúc là những gì trực quan hiện hữu, còn mất rõ ràng, còn làm sao giữ được sự tiếp nối, không đứt mạch trong quá trình kế thừa nguồn “gen” văn hóa - con người của một đô thị đặc biệt là cách giữ lấy hồn cốt của di sản.

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng, ông Đoàn Văn Việt: “Trước mắt, Đà Lạt cần bảo vệ và phát huy ba giá trị cốt lõi là giá trị về khí hậu cảnh quan thiên nhiên, quỹ di sản kiến trúc công trình và giá trị văn hóa - con người Đà Lạt. Sự tổng hòa các yếu tố cốt lõi này là cơ sở để xây dựng Đà Lạt thành đô thị di sản”.

Còn kiến trúc sư Lê Tứ - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Lâm Đồng cho hay: “Di sản là hồn cốt, không chỉ là vật thể”. Ông cũng giải thích thêm, từ khi thành lập đến năm 1954, Đà Lạt được hiểu và nhìn nhận là một thành phố thuần Pháp từ quay hoạch tổng thể, quản lý xây dựng, kiến trúc và quản lý xã hội theo mô hình Pháp. Đây chính là nét khác biệt mà chỉ có ở thành phố Đà Lạt có được.

Dinh 1 Đà Lạt – Dấu ấn cổ xưa giữa lòng cao nguyên sương mù. Ảnh: Place.vn

Dinh 1 Đà Lạt – Dấu ấn cổ xưa giữa lòng cao nguyên sương mù. Ảnh: Place.vn

Đồng thời, ông Lê Tứ cũng nêu rõ quan điểm nên thành lập sớm Ban quản lý di sản đô thị Đà Lạt, chịu trách nhiệm về việc quản lý nhà nước, quản lý tập trung mọi hoạt động phát triển đô thị liên quan đến di sản, là đầu mối cần thỏa thuận về kiến trúc – quy hoạch cho các dự án xây dựng trong khu vực di sản hoặc vùng lõi trung tâm đô thị lịch sử…

Nhận thức được vấn đề đó, chính quyền địa phương đã có những động thái cụ thể hướng tới bảo tồn những gì còn lại của hệ thống di sản kiến trúc. Theo đó ngày 8/12/2017, UBND tỉnh Lâm Đồng đã ban hành Quyết định số 47/2017/QĐ-UBND về “Ban hành Quy định bảo tồn, quản lý, sử dụng quỹ biệt thự thuộc sở hữu Nhà nước trên địa bàn thành phố Đà Lạt”. Đây là một văn bản có giá trị pháp lý cao nhất tại quyết định này đã chia quỹ dinh thự, biệt thự thành các nhóm và ban hành những quy định cụ thể trong việc bảo tồn.

Tuy nhiên, việc trong tương lai, Đà Lạt có trở thành đô thị di sản hay không thì điều đó còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau. Dẫu vậy, ông Lê Quang Trung, Giám đốc Sở Xây dựng Lâm Đồng vẫn khích lệ ý tưởng tốt đẹp này: “Sự hội tụ các giá trị văn hóa, cảnh quan thiên nhiên, di sản kiến trúc là những yếu tố cơ bản để Đà Lạt trở thành một thành phố di sản. Luật Di sản văn hóa hiện thời chỉ xác định đối với di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, chưa có khái niệm về đô thị di sản. Tuy nhiên, trên cơ sở bảo tồn và phát huy giá trị di sản, cần được đánh giá qua các nghiên cứu khoa học làm cơ sở xây dựng các cơ chế, chính sách để bảo tồn và phát huy. Đó cũng là lý do để địa phương có thể đề xuất về hành lang pháp lý mở đường cho việc công nhận Đà Lạt là đô thị di sản trong tương lai…”.

Đà Lạt là đô thị có ngày sinh tháng đẻ. Tôi đã đưa ra khái niệm về “đô thị di sản” - là đô thị qua các giai đoạn phát triển vẫn giữ được sự thống nhất, hài hòa trong hình thái đô thị và văn hóa đô thị. Song, nhìn vào toàn cảnh hôm nay, Đà Lạt không còn giữ được là mấy sự cân bằng, sự hài hòa hiếm hoi đã từng có nữa rồi...

GS, TS, KTS HOÀNG ĐẠO KÍNH

Bài liên quan

Xây khách sạn ở đồi Dinh Tỉnh trưởng, Đà Lạt là không phù hợp
Xây khách sạn ở đồi Dinh Tỉnh trưởng, Đà Lạt là không phù hợp

Theo Hội Kiến trúc sư Việt Nam, giải pháp xây dựng khách sạn quy mô lớn ở đồi Dinh Tỉnh trưởng là không phù hợp và nên giữ nguyên để không làm mất đặc trưng cảnh quan đô thị Đà Lạt.

Du khách làm hư hại cột cờ ở biên giới quốc gia bị phạt đến 100 triệu đồng
Du khách làm hư hại cột cờ ở biên giới quốc gia bị phạt đến 100 triệu đồng

Ngoài hình thức phạt tiền, còn bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung như: tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính. Trục xuất đối với trường hợp người nước ngoài có hành vi vi phạm.

Đưa Đồ Sơn, Cát Bà trở thành trung tâm du lịch quốc tế
Đưa Đồ Sơn, Cát Bà trở thành trung tâm du lịch quốc tế

Giữa tháng 9, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch TP Hải Phòng thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, trong đó có nêu rõ việc đưa Đồ Sơn, Cát Bà trở thành trung tâm du lịch quốc tế.

Thủ tướng đồng ý mở lại đường bay tới Thái Lan
Thủ tướng đồng ý mở lại đường bay tới Thái Lan

Thủ tướng đồng ý mở lại đường bay tới Thái Lan nhưng yêu cầu mỗi chuyến bay phải có phương án phòng, chống dịch Covid-19, đảm bảo tuyệt đối an toàn.

Bình Thuận tặng thẻ nghỉ dưỡng, vé tham quan miễn phí cho du khách thân thiết
Bình Thuận tặng thẻ nghỉ dưỡng, vé tham quan miễn phí cho du khách thân thiết

Bình Thuận ra mắt chương trình tri ân dành cho du khách nội địa và khách quốc tế quay trở lại Bình Thuận du lịch từ 5 lần trở lên.

Du khách đến vịnh Hạ Long tăng dần trở lại
Du khách đến vịnh Hạ Long tăng dần trở lại

Dịch Covid-19 cơ bản được kiểm soát, cùng với việc tiếp tục chính sách kích cầu du lịch của tỉnh Quảng Ninh, du khách đến vịnh Hạ Long đang dần tăng trở lại, dù còn thấp xa so với dịp cuối tháng 6, đầu tháng 7.2020.

Lịch bay vận chuyển khách quốc tế thường lệ vào Việt Nam
Lịch bay vận chuyển khách quốc tế thường lệ vào Việt Nam

Lịch bay vận chuyển khách quốc tế thường lệ vào Việt Nam vừa được Cục Hàng không Việt Nam báo cáo Bộ Giao thông Vận tải.

Vận chuyển nội địa của Vietnam Airlines tăng 12% so với 2019
Vận chuyển nội địa của Vietnam Airlines tăng 12% so với 2019

Các hãng hàng không đều cho biết đã gần như phục hồi hoàn toàn thị trường nội địa và có dấu hiệu tăng trưởng tích cực.

Đua nhau giảm mạnh, giá vé máy bay đi Côn Đảo rẻ chưa từng có
Đua nhau giảm mạnh, giá vé máy bay đi Côn Đảo rẻ chưa từng có

Sau khi có đường bay thẳng ra Côn Đảo, giá vé máy bay chặng Hà Nội - Côn Đảo giảm sốc. Nhiều du khách, công ty lữ hành cho rằng lần đầu tiên trong lịch sử chứng kiến cuộc đua giảm giá khốc liệt như vậy.

Bình Định sắp có khu du lịch suối nước nóng gần 2.000 tỷ đồng
Bình Định sắp có khu du lịch suối nước nóng gần 2.000 tỷ đồng

Bình Định vừa thông báo lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án khu du lịch nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe và dân cư khu vực suối nước nóng Hội Vân.

Hành khách có thân nhiệt quá 37,5 độ C sẽ không được bay vào Việt Nam
Hành khách có thân nhiệt quá 37,5 độ C sẽ không được bay vào Việt Nam

Khi làm thủ tục lên tàu bay, hành khách bắt buộc phải đo thân nhiệt và hãng hàng không sẽ từ chối vận chuyển đối với khách có thân nhiệt vượt quá 37,5 độ C.

Lò gạch cũ ở Hội An thành điểm check in hút khách
Lò gạch cũ ở Hội An thành điểm check in hút khách

Cách Hội An 8 km, quán cà phê Lò Gạch Cũ hướng ra đồng lúa mênh mông ngày càng hấp dẫn giới trẻ.

Vietjet khuyến mại tới 50% khi ra mắt hạng vé mới Deluxe
Vietjet khuyến mại tới 50% khi ra mắt hạng vé mới Deluxe

Vietjet vừa giới thiệu hạng vé SkyBoss vừa nâng cấp và hạng vé mới Deluxe trên toàn mạng bay từ tháng 9/2020.

Việt Nam hưởng ứng Ngày Du lịch thế giới năm 2020
Việt Nam hưởng ứng Ngày Du lịch thế giới năm 2020

Tổng cục Du lịch vừa có văn bản gửi các Sở quản lý du lịch ở địa phương về việc tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày Du lịch thế giới năm 2020 với chủ đề “Du lịch và Phát triển Nông thôn”.

Bamboo Airways giảm 50% vé bay thẳng Côn Đảo
Bamboo Airways giảm 50% vé bay thẳng Côn Đảo

Hành khách sẽ tiết kiệm được thời gian, kinh phí đi du lịch khi hãng hàng không Bamboo Airways giảm giá vé máy bay cho 3 đường bay thẳng tới Côn Đảo.

Sắp diễn ra Tuần lễ Ẩm thực Hàn Quốc tại Metropole Hà Nội
Sắp diễn ra Tuần lễ Ẩm thực Hàn Quốc tại Metropole Hà Nội

Ngày khai trương, khách mời sẽ được phục vụ cocktail cùng các món canape và các món ăn Hàn Quốc đặc biệt tại Metropole Hà Nội.

Người Khánh Hòa được mua tour du lịch địa phương giá rẻ
Người Khánh Hòa được mua tour du lịch địa phương giá rẻ

Hiệp hội du lịch Nha Trang - Khánh Hòa đã phối hợp cùng một số đơn vị xây dựng các gói du lịch có mức giá ưu đãi dành riêng cho người dân địa phương.

Ra mắt trang du lịch trực tuyến hỗ trợ du khách tìm tour chất lượng
Ra mắt trang du lịch trực tuyến hỗ trợ du khách tìm tour chất lượng

Trên website có các sản phẩm tour kích cầu nội địa vô cùng hấp dẫn ở cả 3 miền Bắc - Trung - Nam.

Những thước phim ngoạn mục về thắng cảnh Việt Nam dưới ống kính khách Tây
Những thước phim ngoạn mục về thắng cảnh Việt Nam dưới ống kính khách Tây

Trong chuyến khám phá Việt Nam khoảng một tháng, blogger Miroslaw Wawak đã ghi lại sự quyến rũ vượt thời gian của các điểm đến trên khắp dải đất hình chữ S.